Zgodnie z art. 87 § 1 i 2 k.p.k. pełnomocnika może ustanowić:
1) strona inna niż oskarżony (podejrzany),
2) osoba nie będąca stroną, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu.
Zatem pełnomocnika mogą ustanowić: pokrzywdzony, oskarżyciel prywatny, oskarżyciel posiłkowy, świadek.
Jednak co do świadka ustawa przewiduje pewne ograniczenia. Świadek musi wykazać, że, wymaga tego jego interes w toczącym się postępowaniu.
Kto decyduje o tym, czy dany świadek może skutecznie ustanowić pełnomocnika?
W postępowaniu przygotowawczym decyduje o tym PROKURATOR, a w postępowaniu jurysdykcyjnym- SĄD.
Te organy procesowe mają uprawnienie do odmowy dopuszczenia do udziału pełnomocnika świadka. Na postanowienie sądu o odmowie dopuszczenia pełnomocnika do udziału w postępowaniu nie przysługuje zażalenie. Natomiast na postanowienie prokuratora zażalenie przysługuje na podstawie art. 302 § 1 k.p.k., gdyż osobom niebędącym stronami przysługuje zażalenie na postanowienia i zarządzenia naruszające ich prawa.
Pełnomocnik zawodowy nie spełnia roli zastępcy świadka, nie składa za niego zeznań. Jego obecność może z jednej strony wpływać na komfort świadka, a z drugiej mobilizować organy ścigania do należytego traktowania świadka, zwiększa pewność przestrzegania gwarancji procesowych. Przed złożeniem zeznań każdy świadek dostaje kilka kartek z drobno napisanymi prawami i obowiązkami świadka, które ma przeczytać, zrozumieć, zapamiętać i podpisać. Mając przy sobie fachową pomoc ze strony pełnomocnika, może uzyskać wyjaśnienie przepisów. Pełnomocnikiem świadka może być adwokat. Szczególnie jego obecność jest istotna w sytuacji, gdy rola świadka miałaby się zmienić w rolę oskarżonego.
Uzasadnienie udziału pełnomocnika dla świadka wymaga szczególnej staranności. Nie mogą to być ogólne sformułowania, gdyż nie przekona to prokuratora, ani sądu. Chodzi o podanie konkretów, które związane są z okolicznościami zaangażowania danej osoby w konkretną sprawę karną. Istotne są też takie okoliczności jak np. słaby wzrok świadka, dolegliwości zdrowotne – przeżywanie silnego stresu w związku z kontaktem z organami ścigania. W Polsce szczególnie jest to zrozumiałe po doświadczeniach z okresu PRL. Starsze osoby, które przeżyły brutalność komunistycznych władz i organów ścigania, mogą obecnie obawiać się samotnego składania zeznań. Ten komfort psychiczny świadka służy też lepszemu wyjaśnieniu sprawy. Zestresowany świadek pamięta mniej. Tak bowiem działa mózg człowieka. Skoro zatem obecność adwokata jako pełnomocnika może przyczynić się do obniżenia poziomu stresu u świadka, warto z tej możliwości skorzystać dla dobra wymiaru sprawiedliwości.
Ustawa nie określa bliżej, o jaki interes chodzi. Prowadzi to do subiektywnych ocen ze strony organów procesowych. Jest to także niestety furtka do nadużyć.
Warto wspomnieć, że może mieć miejsce sytuacja ustanowienia pełnomocnika dla niepełnoletniego świadka.
Pełnomocnictwo może być udzielone na piśmie albo przez oświadczenie do protokołu prowadzącego postępowanie karne.
Adwokat Magdalena Mickiewicz